Stanza: Girly Man van Charles Bernstein

De Amerikaan Charles Bernstein (1950) heeft zich gedurende zijn dertigjarige dichterscarrière afgezet tegen de 'official verse culture', gerepresenteerd door poëzie zoals die wordt gepubliceerd in The New Yorker en American Poetry Review, en wat hij noemt de 'frame lock' van de literaire kritiek, het opsluiten van de poëzie in een bepaald kader. In zijn in verzen geschreven essay 'Artifice of Absorption' (A Poetics, Harvard University Press, 1992) zegt hij over de officiële poëziecultuur:

Bovendien heeft de officiële poëziecultuur
van de laatste 25 jaar zich ingelaten met militante
campagnes om 'het subversieve, onafhankelijk-van-de-dingen
karakter van de taal aan banden te leggen'
in naam van de gangbare vorm, helderheid, eerlijkheid
of directheid van het gedicht [...]

In My Way: Speeches and Poems (University of Chicago Press, 1999) definieert hij 'frame lock' als de eis van de literaire kritiek tot 'een ondubbelzinnig oppervlak, minimale stemmingswisselingen binnen paragrafen of tussen paragrafen, uitsluiting van irrelevant of tegenstrijdig materiaal en de toon beperkt tot het bekrompen, geaffecteerde omhulsel van gematigdheid, neutraliteit, objectiviteit, respectabiliteit of ontzielde abstractheid'.

'Voor Bernstein,' zegt Susan M. Schultz in haar essaybundel A Poetics of Impasse in Modern and Contemporary American Poetry (The University of Alabama Press, 2005), 'kunnen vorm, stijl en inhoud niet van elkaar worden gescheiden; schrijven in een conventionele vorm of stijl betekent conventionaliteit in zijn of haar denken.' Bernstein is op zoek naar 'een alternatief voor het kleurloze conformistische, op mode gerichte denken dat een vernietigende uitwerking heeft op ons mentale landschap'.

Elders presenteert Bernstein zich als een verkoper van poëzie: 'Ik zeg altijd dat ik een professor in de poëzie ben, ik doceer poëzie; zie me als een gladde verkoper, een oplichter: ik wil uw vergaarde kennis niet testen; ik wil u overtuigen van de waarde van poëzie als methode, als een wijze van schrijven, als een vorm van visie.'

Bernstein wil ontdekkingsreiziger zijn, nieuwe wegen vinden, nieuwe kennis opdoen. Poëzie is daarbij zijn vervoermiddel. Hij wisselt voortdurend van vorm en stijl. Dat wisselen kan enerzijds worden uitgelegd als verzet tegen de officiële poëziecultuur maar moet anderzijds ook worden opgevat als de ontginning van het talige landschap waar hij doorheen reist, op zoek naar dat wat nog bedekt is. Hij wil begrijpen, inzicht verwerven in de taal en de wereld om hem heen door middel van poëtisch onderzoek. Daartoe experimenteert hij, is avant-garde pur sang.

Hij vroeg me enkele jaren geleden, toen ik aan vertalingen van zijn poëzie werkte, of ik ook Nederlandse experimentele dichters kende. Ik antwoordde hem, niet geheel bezijden de waarheid maar ook om te provoceren, dat de avant-garde in Nederland door de dichters zelf was dood verklaard en dat we waren teruggevallen in een toestand van apathie. Hij wilde me niet geloven. Dat ging tegen zijn hele wezen in.

Onlangs verscheen Bernsteins nieuwe bundel, Girly Man (The University of Chicago Press, 2006), die gedichten bevat die vrijwel allemaal tussen 2001 en 2004 zijn geschreven. Het openingsgedicht, 'In Particular', geeft een opsomming van meer dan honderd potentiële onderwerpen voor een gedicht:

Een zwarte man die bij een bushalte wacht
Een witte vrouw die op een stoel zit
Een Filipijn die een aardappel eet
Een Mexicaanse jongen die schoenen aantrekt
Een Hindoe die zich in een iglo verbergt
Een dik meisje in een blauwe bloes
Een christelijke dame met een haarstukje
[...]

Het doet bij aanvang nog gewoon aan maar wordt allengs absurdistischer: 'Een Sefardisch kind dat sjoelt aan dek / Een Mongool die Napoleon imiteert / Een jonge anarchist met een schuinse blik', en tegen het einde kan ik mijn lachen niet meer inhouden: 'Een onhandige Zweed die kogels ophoest / Een behekste Haïtiaan die gedwongen op vakantie is / Een Iraanse oncoloog die metrisch parkeert'. Bernstein zwaait hier als het ware zijn balkondeuren open en gunt ons de eerste blik op zijn zelf geschapen landschap waarin hij ons mee op ontdekkingsreis zal nemen.

In het daarop volgende gedicht, 'Thank You For Saying Thank You', opent Bernstein de aanval op de officiële poëziecultuur. Het gedicht beschrijft wat het volgens The New Yorker en American Poetry Review zou moeten zijn (maar niet is):

Dit is een volledig
toegankelijk gedicht.
Er staat niets
in dit gedicht
wat op enigerlei
wijze
moeilijk is.
[...]
Het bevat geen nieuwe
concepten, geen
theorieën, geen
ideeën die je in verwarring
kunnen brengen. Dit gedicht
heeft geen intellectuele
pretenties. Het is
puur emotioneel.
[...]
Dit gedicht
behoort tot geen enkele
school, kent geen
dogma. Het volgt
geen mode. Het
zegt gewoon wat
het zegt. Het is
echt.

(De volledige vertaling valt hier te lezen.)

De lezer zal vrij snel doorhebben dat hier de spot wordt gedreven met bepaalde poëzieopvattingen. In een interessante bespreking vergelijkt Ron Silliman dit gedicht met René Magrittes bekende schilderij 'Ceci n'est pas une pipe'. Evenals het schilderij kan Bernsteins gedicht steeds vanuit een andere context gelezen en begrepen worden. 'Het gedicht "werkt", wordt niet onmiddellijk als onzin afgedaan, nodigt uit tot herlezing omdat niet elke zin "een leugen" is.' Gaandeweg wordt de lezer uitgenodigd om de zinnen op hun waarheidsgehalte te beoordelen en zal tot de ontdekking komen dat het gehalte sterk afhankelijk is van de context waarin de zinnen worden geplaatst. Elke zin is helder, maar de precieze betekenis ervan in samenhang met het geheel lijkt telkens te ontsnappen. Het resultaat is een complex gedicht, waarmee Bernstein ook direct de toon van de bundel zet: geen lezer die nog argeloos verder lezen kan.

De bundel bestaat uit zeven afdelingen, die voor een deel al eerder in de vorm van pamfletten of 'chapbooks' werden gepubliceerd. De tweede afdeling, 'Some of These Daze', werd in de herfst van 2001 geschreven en geeft Bernsteins verwerking van 9/11 weer. Het bevat persoonlijke aantekeningen en een brief aan een vriend in Rusland. Het persoonlijke karakter maakt 'Some of These Daze' tot een uitzonderlijk document binnen Bernsteins oeuvre; normaliter is er geen plaats voor zijn gevoelens in zijn gedichten. Hij woont in New York:

What I can't describe is how beautiful the day is in New York; clear skies, visibility all the way to the other side of wherever you think you are looking.

Or looking away.

Bernsteins werk is geëngageerd. Girly Man bevat gedichten over de oorlog in Irak ('Oorlog is de voortzetting van proza met andere middelen. / Oorlog is nooit sorry te hoeven zeggen.'), hekelt de consumptiemaatschappij ('Ik heb geprobeerd / een Amerikaan te zijn. Ik ben / naar de Pizza Hut geweest / om "het tof te maken" / met mijn favoriete toppings.'), doet geheel in lijn met deze tijd aan 'Self-Help' ('Trein gemist? - Uitstekende gelegenheid om het station te verkennen!') en is voortdurend politiek actief:

De waarheid verhult zich in een sluier van tranen
Het aantal angstige onderkruipers onder de treurenden neemt toe

De ooit eens voorgestelde democratie
Is weer verder uitgehold en toegetakeld
Door mannen met brute bedoelingen
Die haat prefereren boven rijm

Hij verandert voortdurend van vorm en stijl. Prozapoëzie wordt afgewisseld met kinderversjes, vragenlijsten, opsommingen, zeer geconcentreerde, van alle opsmuk ontdane verzen, 'granaatappelen' (tweeregelige gedichten: 'dag trekt zich terug in drijfzand / op aangename avonden'), fuga's en ballades. De toon varieert van humoristisch tot filosofisch, formeel, scherp of provocerend. Het geheel vormt een rijk ensemble.

Girly Man is opnieuw een document dat zich volledig afzet tegen de officiële poëziecultuur: helderheid blijkt complex, eerlijkheid een leugen, ondubbelzinnigheid meerduidig. Bernstein experimenteert met stemmingswisselingen binnen paragrafen en tussen paragrafen, gebruikt irrelevant of tegenstrijdig materiaal en toont zich allerminst gematigd, neutraal, objectief of respectvol. In 'The Beauty of Useless Things: A Kantian Tale' worden de begrippen nutteloosheid, kunst en betekenis op een hilarische wijze met elkaar verbonden:

Felix bracht een op school gemaakt stukje aardewerk mee naar huis: het leek een asbak maar hij vertelde me dat het een kopje was (niet roken, alstublieft). Felix legde verder uit dat enkele plekjes aan de binnenzijde van het kopje niet waren geglazuurd, waardoor niet uit het kopje kon worden gedronken.

'Je zegt dus dat het nutteloos is?'

'Ja.'

'Dan moet het kunst zijn.'

'Wat is de voorzijde?'

'De voorzijde is de betekenis, de betekenis het verlies, het verlies is de carrousel, de carrousel de aanschouwing, de aanschouwing is de voorzijde.'

Charles Bernsteins ster is rijzende. Hij is momenteel hoogleraar Engels aan de Universiteit van Pennsylvania, publiceerde tot nu toe veertien dicht- en vier essaybundels en werkte als redacteur mee aan verschillende boeken over poëzie. Bernstein lijkt inmiddels gearriveerd als schepper én verbreider van een herkenbare stijl: een pluraliteit van stijlen. 'Het is interessant om te zien,' zoals Susan M. Schultz opmerkt, 'in welke mate Bernstein in staat zal zijn om zijn status van anti-modieus dichter te handhaven nu de mode hem begint in te halen.' Ik vermoed dat hij een poging zal wagen, niet bang zal zijn om zijn gewonnen aanzien op het spel te zetten, of zoals hij zelf in een vraaggesprek heeft gezegd: '[...] niet saai zijn is wellicht niet zo gedurfd als mensen denken. Je valt niet van de aarde af. Je bent niet zo ondoorgrondelijk als je misschien vreest... Het is in sommige opzichten een risico en mensen ervaren het als een risico, maar wat bevindt er zich nu eigenlijk aan de andere zijde van dat risico?'

Bemoedigende gedachten

Je kunt jezelf niet
ontslaan - hoe
volkomen je het ook
zou verdienen, hoe
erg je ook mag hebben
gefaald,
noch kun je iemand anders
inhuren om je te vervangen
zelfs niet wanneer
je job overbodig
geworden is & geen
deel van jezelf
de kracht heeft om
te pleiten voor
jouw
aanblijven. Met
zo'n soort
idee baande ik
me een
weg
voorwaarts in wat
over
bleek te zijn
van 't levensverhaal
tevreden
mijn hand houdend op het
roer der
gelegenheid
al was het maar
om te voelen hoe het water
van tegenspoed
er voor &
achter
aan rukte.
[...]

Het essay van Susan M. Schultz over Charles Bernstein, opgenomen in de hierboven aangehaalde essaybundel, valt online in Jacket te lezen. Voor meer vertalingen van Bernsteins werk kunt u terecht op Stanza >>

Ton van 't Hof, 2006

Girly Man - Charles Bernstein
The University of Chicago Press, 2006
ISBN 0 226 04406 8
Hardcover - $ 18,72