Charles Bernstein

Geef me de vijf, Cleo, de geschiedenis van Mark

Hallo, mijn naam is Michael Anthony
en ik heb in mijn hand een cheque
ter waarde van een miljoen dollar, uitgeschreven
op uw naam. Er zijn geen voorwaarden gesteld
aan het gebruik van dit geld. U mag het
naar believen spenderen, zelfs een deel weggeven
aan de Memorial Art Gallery, dat uw steun
nodig heeft, maar dat weet u. Donaties
aan het poëzieprogramma van de Universiteit
van Buffalo zijn ook welkom en bij
donaties van $500 of meer zullen we u
of uw geliefden in onze gedichten opnemen of,
indien u dat verkiest, kunnen we nog meer gedichten
schrijven die betrekking hebben op dit schilderij of
andere schilderijen uit de collectie. - Wacht even,
ik loop te hard van stapel. Laat me een stap
terug doen. Er geldt één voorwaarde aan het miljoen:
u mag de naam van de weldoener
niet onthullen. Als ik u zijn naam vertel
dan reken ik erop dat u het niet doorvertelt.
Nou ja, wellicht heeft u al geraden
dat het John Beresford Tipton is. Misschien
kent u hem wel van tv, The Millionaire, een show
uit de jaren 50. (Ik geloof niet dat deze show
'Nick at Night' of 'TV Land' al gehaald heeft,
maar ik volg hun programma's niet
altijd. Ik ben er overigens zeker van dat ik geen
erfenis heb gekregen, dat geld is reeds lang geleden
opgegaan.) Natuurlijk is een miljoen niet meer
zoveel waard als toen, maar wat wel? Hoe dan ook,
genoeg over mezelf. U heeft me hier niet uitgenodigd om
over mezelf te praten, ach u heeft me überhaupt
niet uitgenodigd. Laten we verder gaan met ons onderwerp,
want we hebben niet de hele dag de tijd. Voor ons zien
we Bernard Duvivier's Cleopatra. - Hé,
Jimmy! Sta van die bank op, doe de
koptelefoon af en kom hier anders
mag je straks niet mee naar de rolschaatsbaan!
(Neem me niet kwalijk, ik hoop niet dat het nogmaals
nodig is om dit gedicht te onderbreken, dus opletten
allemaal.) Cleopatra is gedateerd 1789,
het jaar van de Franse Revolutie, dus dienen
we eerst de relatie in beschouwing te nemen tussen
dit schilderij en de ernstige gebeurtenissen in dat noodlottige jaar,
daar een schilderij nooit alleen maar gaat over zijn
ogenschijnlijke onderwerp maar altijd een ander, vaak
verborgen, vaak tegenstrijdig, thema bevat,
dat te vinden is in zijn vorm of opduikt in zijn
zinnebeelden. In dit geval dienen we een specifieke
historische context te veronderstellen, een
teken van de revolutie die plaatsvindt
buiten de studio van de kunstenaar. En toch is het
moeilijk te zien wat dat zou kunnen zijn. Wellicht staan
Anthony en Cleopatra op de een of andere manier
voor figuren uit het historische drama
dat zich afspeelt in 1789? Cleopatra verbeeldt niet
Marie Antoinette, dat kan ik u wel vertellen,
en Anthony is niet Louis XVI, en ik ben er zeker van
dat u het met me eens zou zijn
als u Louis zou kennen zoals ik Louis ken -
O! Wat een kerel! Ik ben namelijk gespecialiseerd
in personages. En ik ken
Louis en Marie, niet de clichématige
figuren uit de boeken maar de echte personen
van vlees en bloed. Afgelopen week nog hadden
Louis, Marie en ik een voortreffelijke lunch met
Jack Tipton in Montrachet - de kikkerbilletjes
waren verrukkelijk, knapperig als Lay's chips
en overgoten met een verbluffende schuimende
saus van avocado. En de patisserie
was niet-van-deze-wereld. 'Laat onz ze cake eten,'
grapte Louis, de wijsneus, maar
je zou het gezicht van Marie moeten hebben
gezien: ze vond het niet leuk. Het was aardig van
Tippy dat hij de rekening betaalde omdat de Franse
koninklijken het de laatste paar honderd jaar
nogal moeilijk hebben. Ik bedoel
of je het nu met ze eens bent of niet, je dient
de traditie die ze representeren te respecteren.
Nee, als we naar allegorie zoeken in dit
schilderij, dan dienen we iets anders
te bedenken, iets dat afwijkt van het gebruikelijke.
Misschien wel het symbool van geliefden van middelbare
leeftijd die de wereld om hen heen weerstaan? Cleopatra
en Anthony zien er voor hun 39 en 53 erg jeugdig uit - en
dat lang voor de intrede van vitaminesupplementen.
Maar laten we wel wezen, hier is geen sprake van Citizen Cleo
die de wapens opneemt tegen de gevestigde orde
in de naam van vrijheid, gelijkheid en
broederschap. Welke deugden het paar dan ook
moge hebben, democratie maakt daar geen deel van uit.
Verbroedering wellicht, maar dat is het dan. Duvivier
toont Cleopatra met een mes, op het punt om een einde te maken aan
de aardse beslommeringen en zich te voegen bij haar geliefde
die vertoeft op die betere plek net buiten de lijst. Dit is niet
een revolutionair gebaar maar eerder een
naar binnen gerichte daad van geweld, die een ernstige
depressie als gevolg van het abrupte verlies van een
geliefde suggereert bij iemand zonder emotionele kracht
om het rouwproces te doorstaan en daardoor te eindigen
als een sterker, gezonder en evenwichtiger
individu. Zulke voorstellingen van zelfverminking
zijn door de eeuwen heen keer op keer getoond
teneinde de kijker te schokken, vooral
een schilderij zoals dit, dat zelfmoord romantiseert.
Schilderijen met dit type onderwerp
zouden moeten worden beperkt tot bezoekers van boven de 30
die hun emotionele volgroeidheid kunnen aantonen;
mijn enige bedenking ten opzichte van deze loop
der gebeurtenissen is dat het nog meer de aandacht
zou moeten vestigen op de laakbare verheerlijking
van zelfvernietiging. - Ik hoop dat u me hier
de toevoeging van een persoonlijke noot toestaat.
De schande van de zelfmoord van Mark heeft
de familie Anthony generaties lang achtervolgd, zo zeer zelfs
dat toen mijn ouders emigreerden vanuit Italië in 1880
zij de spelling van onze naam veranderden en
een h toevoegden ter compensatie van de verloren eer.
En nu we het toch over families hebben, wat te denken van Marks
eigen gezin - Octavia en de kinderen? Natuurlijk, Koningin
Cleopatra is verdrietig, maar hoe moeten zij zich hebben gevoeld?
Ik zou niet al uw tranen verspillen aan Cleo.
Begrijp me niet verkeerd, ik weet hoe het is
om zo ondersteboven en ongelukkig te zijn. Nadat
onze show verder trok - ik bedoel werd afgelast, ik
kan dat woord nog steeds moeilijk uitspreken - kwam ik in
een neerwaartse spiraal terecht totdat ik de bodem raakte in een kroeg
genaamd Op ons plekje in de uitgaanssteeg. Dat is
waar ik Louis ontmoette, die altijd een groen
lint om zijn nek droeg maar er nooit over
wilde praten. Tippy deed wat hij kon, bood
aan om mijn verblijf in de Betty Ford kliniek te betalen,
maar mijn trots weerhield me ervan zijn aanbod te accepteren.
Uiteindelijk kreeg ik een baantje als onderzoeksassistent van
een jonge wetenschapper verbonden aan het poëzieprogramma van de
Universiteit van Buffalo, die was gespecialiseerd in gedichten over schilderijen
en in die tijd werkte aan het Franse neoclassicisme
á la Jacques Louis David. Hoe dan ook, en verbeter me
als ik het bij het verkeerde eind heb, Cleopatra maakte zichzelf
niet van kant met een giftige adder kort na de hier
afgebeelde scène. Kwam dit doordat ze zich realiseerde
dat de honderden jaren oude Ptolemeïsche dynastie
dan tot een einde zou komen en Rome Egypte zou gaan overheersen?
Toen het erop aankwam was het niet romantiek
waaraan de koningin als eerste dacht maar de dreigende
politieke catastrofe voor haar land. Misschien dat
die gebeurtenis het onderwerp had moeten worden van een vervolg
dat zou worden gemaakt als dit schilderij een groot succes zou
zijn geworden. Ach, niet om van onderwerp te veranderen, maar,
en ga dit na - vindt u niet dat het er veel van weg heeft dat
Anthony eerder op heterdaad betrapt is dan dat hij
dood is? Ik vermoed dat dat poëtische vrijheid is
(hoe maak je daar aanspraak op?). Helaas,
geen van ons heeft een schone lei, een tabula rasa,
een onbevooroordeelde blik, bij de beschouwing
van zulk een historisch geladen onderwerp.
Bijvoorbeeld, bij veel hedendaagse kijkers zal
allereerst de vergelijking in hun hoofd opkomen tussen
de geliefden in dit schilderij, die het lot niet gunstig gezind is,
en de spelers in de filmversie van Cleopatra
van Joseph L. Mankiewicz uit 1963, waarin Elizabeth Taylor
en Richard Burton schitterden en met Rex ('Dr.
Doolittle') Harrison als Julius Caesar. (Veel mensen
zien Julius alleen maar als een leidende militaire
commandant en vergeten dat hij de inspiratiebron was
voor die beroemde uitspraak, 'Romeinse nachten van een
Egyptische koningin [Cleo's lied]' - 'Je kwam,
je zag, je overwon me'.) Ik kan niet
genoeg benadrukken dat om het schilderij van Duvivier
te kunnen plaatsen in de tijd en goed te kunnen begrijpen,
het noodzakelijk is om zich te bevrijden van al zulke
verhullende voorstellingen. Probeer uzelf te verplaatsen in de
positie van de eerste kijkers van dit schilderij,
die niks wisten van Liz of de trucjes van Dick
in Rome noch van de processen van Eddie Fisher.
Zulke moderne beelden plaatsen een sluier
tussen ons en dit schilderij in, een sluier waarvan
we alleen maar kunnen hopen dat het verdampt door
zorgvuldige analyse van zowel het schilderij zelf als
de historische realiteit van die dag in augustus,
30 jaar voor aanvang van het eerste millennium,
toen de mensen nog maar net de problemen omtrent het jaar
nul (ontbranding, lancering) onder ogen begonnen te zien.
Laten we terugkeren naar dit schilderij, met een hernieuwde
opdracht om zijn diepte te peilen, zijn toppen te beklimmen,
zijn thema's te ontleden. Geen enkele beoordeling van dit werk
zou meer dan oppervlakkig zijn indien het alleen maar
de belangrijkste spelers in het zich ontvouwende drama in
beschouwing zou nemen en de bijrollen zou negeren. Laat
ons dan onze aandacht richten op Vertrouwen, Hoop en Larry -
het drietal vlak achter het lijk. Nu Vertrouwen,
Vertrouwen ziet er uit alsof ze een Excedrin hoofdpijn # 49 heeft
zo niet migraine (maar van sluikreclame was nog lang
geen sprake en laat me benadrukken dat voor het noemen
van merknamen in dit gedicht slechts minimale
vergoedingen worden betaald). Hope lijkt
te repeteren voor een Martha Graham revival. En
Larry - de kerel rechts beneden - het heeft
er alle schijn van dat hij een vroege versie van aerobics
uitprobeert - 'Hef de knie op, helemaal
op. Strek de armen.' Maar dit is nog het meest
vreemd: Larry, laten we hem Larry noemen, vertoont
een griezelig grote gelijkenis met John Beresford Tipton.
Ik bedoel, Jack Tipton droeg altijd een pak, maar
de kerel op het schilderij heeft dezelfde neus,
dezelfde ogen, dezelfde bouw. Ik bedoel, verklaar
dat maar eens. Maar ik merk dat ik de belangrijkste emotionele
handeling van het schilderij uit het oog verlies:
de doordringende blik die wordt uitgewisseld
tussen de koningin en de Romeinse wacht Proculeius
(wiens naam wij nu voornamelijk associëren met een vaak
voorkomende huiduitslag die wordt verergerd door olieverf).
Ik bedoel, eerst Julius Caesar, toen Tony en
nu ...? Wie kan per slot van rekening een man weerstaan
in een rood tuniek en met een helm die is versierd
met een lange rode veer? Of zou je dat een pluim
willen noemen? Ik noem het een veer maar wat
weet ik ervan? Ik ben nooit in Egypte
geweest en heb op de middelbare school slechts
een semester lang Latijn gevolgd. 'Julius Ceasar
stak de Rubicon over.' Dat geldt dubbel
voor Mark Anthony. En nu we het er toch over
hebben, geef mij ook maar een dubbele, met
een schijfje citroen. Ja zeker, alles of niets,
dans lekker, maar om 11 uur thuis. Nu,
voordat we verder gaan met het volgende schilderij,
let allemaal goed op de accessoires op het hoofd
van Proculeius, die veel aantrekkelijker zijn dan de
met een elastiek bijeengehouden paardenstaart en honkbalpet
die tegenwoordig standaard zijn voor kalende mannen van
mijn generatie - ik wil u niet beledigen hoor, meneer,
ja u, die de andere kant opkijkt, met de tuinbroek -
maar ach, wie weet heeft Proculeius wel een
paardenstaart weggestopt onder zijn helm.
(Misschien is een röntgenfoto van het schilderij hier op haar plaats.)
En hé, wat is dat? Een miniatuurdraak
onder de veren? Dat is cool. Hoe dan ook,
één ding is zeker, de sandalen van Cleopatra
zijn nog altijd uiterst chic.

'Slap Me Five, Cleo, Mark's History' verscheen eerder in Electronic Poetry Review #5, 2003
Copyright Nederlandse vertaling © A.T. van 't Hof 2004