Breukers Bromt over Henri-Floris Jespers

Het moet een merkwaardige aanblik hebben geboden, nu 29 jaar geleden: "Op 15 mei 1979, achter de rode vlag en op de tonen van een verstilde Internationale, vergezelde ik door de straten van Aalst Louis-Paul Boon naar zijn laatste rustplaats." Twee dode schrijvers, Henri-Floris Jespers en Boon. Maar H-F J, die leeft toch nog? Jazeker. Hij gaat niet samen met Boon naar hun beider rustplaats, zoals hij in zijn krukkenstijl schrijft, neen, hij begeleidt – met velen – de kist, bevattende Boons lijk, naar het kerkhof, waar kist en lijk begraven zullen worden. Niet H-F J, die gaat dus niet begraven worden – want hij leefde en leeft nog.

Waarom  H-F J dat deed, dat vergezellen / begeleiden? Hierom: "Een blijk van hulde aan een man wiens literair werk mij niet zo ligt, wiens leef- en denkwereld mij nogal vreemd zijn, doch wiens présence in de Nederlandse letteren onbetwistbaar groots is." Juist ja.  't Was een zak van een vent, en schrijven kon hij ook niet, maar het was wel een bekende zak van een vent, bij wiens begrafenis het fijn aanwezig zijn is. H-F J is er zo een, die eerst iemand gaat begraven en dan in zijn dagboek opschrijft wat er allemaal aan de beroemde ontslapene mankeerde.

Verder nu. In de 'dagboekaantekeningen' van H-F J, zoals hij die nu, vele jaren later, op zijn weblog publiceert: "Het gewone volk van Aalst betuigde een massale hulde aan de schrijver die meer dan wie ook – en met welk talent! – zijn aandacht had geschonken aan de verschoppelingen der aarde, aan het proletariaat dat hij met zoveel negentiende eeuwse humanitaire gedrevenheid en met de bijtende kracht van zijn ironie en het vuur van zijn overtuiging, verbeten en schalks heeft verdedigd en uitgebeeld."

Man, man, man. Die arme Boon dan toch. Het gewone volk... en met welk talent... die humanitaire gedrevenheid... want Boon, dat was een schrijver voor de gewone man... voor het volk zeg maar... een volksschrijver... een eenvoudige man met een pet... geen H-F J... Met welk een bijtende kracht, met welke snoeiharde ironie zou Boon dit soort gemekker niet in het vuur van zijn verontwaardiging hebben verast, om de resten daarna – na er eerst nog over te hebben gepist – in het vuilnisvat te hebben geworpen. Verbeten en schalks natuurlijk. Zo was hij, Louis.

"De machtigen der aarde hadden één voor één het lijk gegroet van de man die de mensen een geweten wilde schoppen. Hubert Lampo had hem getypeerd als 'tedere anarchist' – en dat was hij ook. In de voorbije dagen nam iedereen deze typering in de mond – en schreef ze toe aan Paul de Wispelaere." Ja, dat heb je vaker, dat iemand een opmerking van Hubert Lampo toeschrijft aan Paul de Wispelaere, of andersom. Daar zijn in Vlaanderen nog regeringen over gevallen, daar is de huidige crisis helemaal niks bij.

"Maar Lode Craeybeckx’ 'Wij zullen Brussel niet loslaten' is van Ger. Schmook, en John Wils 'Parochie van miserie' van Lode Baekelmans." Zagen, zagen, wiede wiede wagen. H-F J kan niet goed loslaten.  Om Lampo zijn gelijk te verschaffen haalt hij een paar carnavalsfiguren uit de Vlaamse folklore van stal. En laat ze dansen, in zijn dagboek, op zijn weblog.

"Naast Hugo Claus – de ongekroonde opvolger – en de Tijd en Mens-ers waren heel wat katholieke vrienden achter de rode vaan komen aanmarcheren. In de stad van Daens, achter de lijkwagen van een creatieve enkeling, leek plots – voor wie behept is met het allernoodzakelijkste vleugel romantiek – en de droom van de grote ontmoeting gestalte te krijgen."

Let op de verfijnde typeringen van H-F J... Claus is de ongekroonde opvolger. De gekroonde opvolger, dat is H-F J. Die droomt van een reidans... niet van en voor arbeiders alleen... maar een reidans van Tijd en Mens-ers en katholieken... en dat alles achter de lijkwagen waarin Boon, die het gelukkig allemaal niet meer hoefde mee te maken, deze benepen droom van H-F Jot.

Toen kwam er een olifant: "Achteraf nodigde Bernard Kemp mij uit een voortreffelijke fles bourgogne te gaan ontkurken in zijn buitenverblijf.  Wij hadden toen een gesprek om nooit te vergeten." Bernard Kemp... een fles bourgogne (voortreffelijk, uiteraard, want dergelijke letterkundige kanonnen lusten alleen munitie van het fijnste jaar)... en een gesprek om nooit te vergeten. Waar we niets van mogen weten, want dan reutelt het weer verder.

Nu ja. Lees alle dagboekaantekeningen van H-F J op diens weblog >>

Breukers Bromt over Erik Jan Harmens, maar vriendelijk

Onlangs verscheen een stuk van Erik Jan Harmens in de Trouw, waarin hij te spreken kwam over de genomineerden voor de VSB Poëzieprijs 2008. Het stuk staat helaas niet online (de website van Trouw, altijd up to date, hapert de laatste tijd een beetje). Daarom citeer ik maar een beetje ruim. Harmens stelt onder meer:

In 2005 verscheen Joost Zwagermans geruchtmakende Roeshoofd hemelt, een compromisloos tweeluik over gekte in een hyperconsumptiemaatschappij, verwoord in enerzijds vrije verzen en anderzijds als een dwangbuis knellende sonnetten. De bundel kwam als een dreun aan en verdeelde de wereld van poëzieliefhebbers voor het eerst in lange tijd in medestanders en tegenstanders. Er was ook In de naam van de hond, waarin Ilja Leonard Pfeijffer zijn eigen hijgende en hitsige poëtica opblies door een in zo’n heftige mate overvloed van woorden (‘al laat ik stenen zweven zij zullen mij hun spook laten zoeken / in blonde krochten blaffend met jodelend smoel en wind door mijn builen’) dat het bijna ondragelijk werd. (...)
En wat deed de jury van de VSB Poëzieprijs? Die nomineerde bundels van Peter Ghyssaert, Esther Jansma, Roland Jooris, Martin Reints en de uiteindelijke winnaar Mark Boog. Waar de Nederlandstalige poëzie manmoedig in opmars was, draaide de VSB-jury op haast sadistische wijze de klok een paar slagen terug. Al zullen de bundels van Zwagerman en Pfeijffer misschien niet naar de smaak van de jury geweest zijn, dan nog oogde het grotesk om dit rumoer terzijde te schuiven ten faveure van vijf dichters die vooral rust en kalmte in de poëzie leken voor te staan.

Rust en kalmte bevoordelen ten koste van rumoer, dat oogt grotesk. Als ik Harmens goed begrijp. Hij gaat door:

Het volgende jaar was het weer raak. Je moet zuinig zijn met superlatieven, maar de bundel Liedjes van Nachoem Wijnberg (‘Als ik het opschrijf / denk je dat je het kan zingen/terwijl je weet dat je het niet kan zingen, / je denkt dat je weet waar het op lijkt’) kwam in de buurt van wat ik een meesterwerkje zou noemen. Het hartverscheurende rouwbeklag Schuim van Alfred Schaffer brak daarnaast een ieders klomp (‘Hoe wij ruchtbaarheid verdienden, alsmaar naar je bleven kijken, / sprakeloos, op en op en op, de pijn verbeten en dat alles vieren wij’). (...) En welke bundels nomineerde de VSB-jury? Al Galidi, Dirk van Bastelaere, Anneke Brassinga, Joke van Leeuwen en de uiteindelijke winnaar Tomas Lieske.

Harmens heeft een mening over wat een 'meesterwerkje' is, en Liedjes van Wijnberg 'kwam in de buurt', maar een echte definitie zit er niet in. Ook ziet Harmens overal gebroken klompen, bij huizen van mensen die Schuim lazen.

Na nog wat ditjes en datjes, en een kokette mening ('2007 was een nogal teleurstellend poëziejaar') komt Harmens, na een paar mensen die hij eerst prees even te hebben gedebunkt (Wieg, Jansen, Van Dixhoorn), tot een omschrijving van wat de genomineerden dit jaar er volgens hem van hadden gebakken.

• Over Jan Baeke: '[Hij] leidt de lezer als een filmregisseur door een mediterrane provinciestad, waar ogenschijnlijk niet al te veel gebeurt .'
• Over Christine D'Haen: 'De 84-jarige Vlaamse Christine d’Haen gedraagt zich in Innisfree als een betweter die de lezer wil overdonderen met verwijzingen naar Ezra Pound, Pindaros, Geoffrey Chaucer, James Joyce en nog een heleboel genieën meer. Maar wat je dan vooral overhoudt is een aantekeningenschrift van een gepensioneerde lerares met een kop vol kennis.’ Let vooral even op die toffe toon: 'een kop vol kennis'. Leuk getypeerd.
• Over Jacques Hamelink: '(...) doet (...) een poging tot magnus opus, met vormvaste gedichten die zo’n beetje aan de hele wereldgeschiedenis willen refereren, om te beginnen aan Kosovo. Die kick-off maakt nog wel indruk (...), maar uiteindelijk verzandt de woordenbrei in een eindeloze voor niet-intellectuelen verboden overdracht van feiten in de categorie bruine-Triviant-vraag.' Want de wereldgeschiedenis begint in Kosovo. Kick-off. Niet-intellectuelen? Hé, dat is een kunstmatige tegenstelling tussen intellectuelen en niet-intellectuelen uit het verboden segment bruine vergelijkingen.
• Over Leonard Nolens: '(...) heeft veel pagina’s nodig, 104, maar zijn poëzie is helder als gezeemd glas. (...) Of het poëzie van nu is betwijfel ik, maar poëzie van toen kan ook intrigeren.' Je bent een beetje lang van stof, Leonard, en niet helemaal van deze tijd, maar dat ziet de meester deze keer door de vingers. Want je hebt de ramen van het klaslokaal helder gezeemd.
• Over Anne Vegter: '(...) is de benjamin van het gezelschap. Na het lezen van met name d’Haen en Hamelink, oogt haar poëzie vet hip. (...) De dichter Vegter zakt in Spamfighter nogal door het ijs, omdat de regels vaak hol zijn als ongevraagde e-mailreclame. (...) de poëzie is uiteindelijk te weinig doortastend. Weinig dreunt na.'

Wijzer worden we er niet van, van al die omschrijvingen en kreten. Zelfs een voorspelling zat er niet in: 'Over wie de prijs wint doe ik verder geen voorspelling. Er zijn heus mooie gedichten geschreven, maar ik las nauwelijks poëzie op het scherp van de snede. Om die reden zal ik het poëziejaar 2007 snel vergeten.'

Net zo snel vergeten wij, voor zover we Harmens beschouwing lazen, dit stuk. En we vragen hem: vertel ons nu eens wat dat is, poëzie die 'op het scherp van de snede' wordt geschreven... en doe dat in kritisch proza dat zo helder is als gezeemd glas.

Breukers bromt: over de Libris Literatuurprijs

Minder dan fiteen minutes of fame

Kan de jury van een grote prijs, met €50.000 gedoteerd, eigenzinnig zijn? Of nee, ik moet de vraag scherper stellen: Kan de jury van een met een groot geldbedrag omgeven literatuurprijs, zoals de Libris Literatuurprijs (€50.000) eigenzinnig zijn? Kan zij tot een verrassende shortlist komen? Kan zij, in vervolg daarop, tot een verrassende bekroning komen?

Volgens mij kan dat niet, als ik mijn antwoord meteen mag weggeven. Om te beginnen wordt de prijs gegeven op basis van een door de uitgevers ingezonden groslijst en de jury kan niet meer doen dan op dat kompas proberen te varen.

De jury hoeft, vijf mensen sterk, niet veel meer te doen dan 171 boeken lezen en beslissen welk van die 171 het beste van alle dat jaar ingezonden boeken is. Voorwaar geen Sisyfus-arbeid, zou je zo zeggen; en hoogstwaarschijnlijk wordt er een voorselectie gemaakt: dat drukt het aantal te lezen boeken nog verder naar beneden.

Die wetenschap geeft koket-besliste zinsneden in het juryrapport – 'Bij de speurtocht naar het prachtige, verscholen gebleven bloempje bleek wel wat stamina vereist, vanwege de stilistische inwisselbaarheid binnen de gehele productie.' en 'Het was haar (de jury, CB) al opgevallen dat er terzijde van de dof geworden alledaagse glitter best wat moois valt te ontdekken.' – iets goeiïgs.

Daarnaast is er, om een 'verrassende' keuze te maken, meer nodig dan een geldschieter, een jury en 171 boeken. Een keuze uit die 171 boeken is altijd goed, of slecht, of verrassend. Je zult – welke jury er ook aan zet is – altijd reacties krijgen die variëren van 'goed gedaan' via 'ach ja' tot 'de slotconclusie moet derhalve zijn dat de Libris-jury niet goed snik is' (van Max Pam).

Eigenzinnigheid is niet mogelijk bij een beperkte keuze en binnen een gebied dat te klein is om werkelijk met een verrassing op de proppen te komen. Daar doet de bijna programmatische uitverkiezing van een jurylid dat in december 2004 een boek publiceerde waarin 'het traject van bellettrie bij concernuitgevers en mediaconcerns' op de korrel werd genomen weinig aan af.

Ik citeer nog iets van de flaptekst van Zij zijn niet van Jeremia, het boek waar ik hierboven op doelde: 'Afzet, wekelijks te raadplegen in zo'n dertig verschillende toptienen, moet het bewijs van soevereine "inhoud" zijn. Wel ensceneert men non-stop nagepapegaaide kwaliteitsoordelen, waarvan de bron onvindbaar is. De vraag rijst, wat al die blijde boodschappen voor het nageslacht netto opbrengen.'

Daarop is het antwoord na bovenstaande alinea's gemakkelijk op te geven: dat brengt netto iets minder dan die €50.000 op, voor de auteur; en voor de uitgevers van de zes genomineerden samen hopelijk iets meer. Bovendien strijken de juryleden (onder wie de gemuilkorfde rebel Marc Kregting) en de genomineerden hun presentiegeld op.

Literaire prijzen kunnen er niet genoeg zijn en alle aandacht voor literatuur is mooi meegenomen, maar verrassend is en blijft het dat een hele bedrijfstak zich – kritiekloos of eigenzinnig? – in deze plooierijen schikt. Zou Bourdieu dan toch... aan een revival toe zijn?

Mijn sympathie gaat tot slot, zij het in geringe mate, vooral uit naar de auteurs die de longlist mochten opsieren. Zij zijn misschien wel de 'echte slachtoffers'. Want zij zijn door de jury en de geldschieter gebruikt om de schijn van onafhankelijkheid op te roepen.

Nu de shortlist – met weer twee dekselse verrassingen erop – bekend is gemaakt, worden zij door de bevlogen juryleden en de organisatie van de prijs, na hun minder dan fifteen minutes of fame, weer in de vergeetput teruggeduwd. Voorgoed.

En overigens ben ik van mening dat een van de zes genomineerde titels de Libris Literatuurprijs waarschijnlijk gaat winnen.

Dromen van een verenigd Limburg

(Klik op de afbeelding voor een beter leesbaar resultaat; bron: dagblad De Limburger.)

Breukers Bromt Bezorgd: over de boekhandel

De cijfers
Het CBS gaf vandaag een persbericht uit, waar ik drie passages uit naar voren haal:

Boekhandels hebben in 2007 opnieuw meer boeken, kranten en tijdschriften verkocht. Hoewel de internetverkopen toenemen, blijft de boekhandel met 55 procent marktaandeel nog steeds het belangrijkste verkoopkanaal voor boeken. Het aantal boekhandels neemt wel af. Tegenover de toegenomen verkopen staat echter een afnemend aantal uren dat de Nederlander per week boeken, kranten en tijdschriften leest.

Na twee moeilijke jaren is vanaf 2005 de omzet van boekhandels weer toegenomen. In 2007 hebben de boekenwinkels bijna 2,5 procent meer omgezet dan in het jaar ervoor. Zowel het aantal verkochte artikelen als de prijzen waren 1,2 procent hoger.

De hogere verkopen werden in steeds minder winkels gerealiseerd. Waren er in 2000 nog bijna 1.400 boekhandels, in 2006 was dit aantal gedaald tot ongeveer 1.100. Vooral kleine zelfstandige vestigingen verdwenen. Het aantal vestigingen van openbare bibliotheken is sinds 2000 ongeveer constant gebleven. De bibliotheken leenden wel minder boeken uit. Tussen 2000 en 2005 daalde het aantal uitgeleende boeken met ruim 15 procent. Sinds 2006 is er weer sprake van een kleine stijging, doordat er vooral meer jeugdboeken werden uitgeleend.

Dat klinkt redelijk, maar het betekent wel dat er in zes jaar tijd meer dan 21% van de boekhandels ('vooral kleine zelfstandige vestigingen') van de aardbodem is verdwenen. Zet die trend zich door, dan zijn er in 2012 nog zo'n 850 boekhandels over – en zo voorts, tot de Nederlandse boekenmarkt wordt gedomineerd door alleen ketenboekhandels. Een mooi moment om de vaste boekenprijs af te schaffen, maar dat is een terzijde.

Dat de omzet van de boekhandels 2,5% stijgt, bij een zo drastische daling van het aantal boekhandels; ik weet niet of dat nou echt heel gunstig is voor de boekenmarkt als geheel.

Romantisch intermezzo
Ach. En dan is het nu tijd voor een romantisch intermezzo. Ooit, lang geleden, toen ik in Nijmegen ging studeren, probeerde ik klant te worden bij Boekhandel Ten Hoet, een zeer oude firma van naam en faam. Mijn eerste betreding van het winkelparket werd opgemerkt door de eigenaar, een rijzige man met een adelaarsblik en de houding van iemand die tijdens het maken van een birdie ruw uit zijn concentratie wordt gehaald.

Of de jongeheer soms een bepaalde wens had. Nee, eigenlijk niet. De jongeheer zou graag eens door de prachtige winkel rondlopen, het aanbod – na zijn ervaringen met de minder gesorteerde boekhandels in zijn geboortestreek – als het ware genietend en proevend tot zich nemend.

Dat was geen enkel bezwaar. Zei de man. Maar ik kón gewoonweg niet rustig rondkijken, daarvoor was de eigenaar te aanwezig. Hij liep onopvallend rond, nu eens halt houdend bij de poëzie, dan weer bij de letter Z van de Nederlandse romans. Hij vertrouwde het niet, met die jonge student.

Om de situatie niet al te zeer op de spits te drijven, kocht ik voor het verlaten van de zaak een prisma-pocket, iets van Dickens, een boek dat de man aannam alsof het door mij met pestbacillen was besmet.

Van romantisch naar rovershol
Voor mijn gemoedsrust, en ook voor de gezelligheid, werd ik klant bij de Oude Mol, voorheen een linkse boekhandel die het literaire vaarwater had gevonden. Anders dan bij Ten Hoet werd je er niet voortdurend op de vingers gekeken – met als treurig resultaat dat de halve winkelvoorraad onder linkse jassen en in linkse tassen door (ex-)linkse klanten naar buiten werd gedragen.

Maar de winkel voldeed, zeker toen hij onder heerschappij kwam te staan van Casper Ablij (directeur) en Berry Schmeitz (adjunct en enig personeelslid) en er van die anti-diefstalpoortjes werden geplaatst. Zij wisten de winkel binnen een jaar na aantreden om te toveren tot een baken voor het jonge, naar letteren hakende hart van, nu ja, van mij.

Nog weer jaren later mocht ik zelf, eerst als invaller en later als vaste kracht, werken onder Casper Ablij. En kwam ik te weten dat hij zijn toen bijna 45 jaar omspannende loopbaan ooit was begonnen bij... Ten Hoet.

De grijze man met de adelaarsblik en de gehinderde houding had zijn winkel gesloten en was inmiddels klant bij Ablij. Hij kwam af en toe op bezoek, – een en al conservatieve jovialiteit, bleek mij toen. (Mij was de afstandelijkheid van vroeger liever.)

Terug naar de cijfers
Het aantal boekhandels daalt. De omzet stijgt, maar wordt gemaakt met minder titels. De romantische, ouderwetse boekhandel (zoals de Oude Mol) is verdwenen (na het faillisement in 1994). Soms wordt er wel eens gemijmerd, over deze of gene, over de boekhandels van weleer.

En inderdaad, Nederland wordt op dit moment overwoekerd door ketenboekhandels die niet van elkaar te onderscheiden zijn waar het aanbod en uitstraling betreft. In de strijd met de online verkoop zullen er nog meer winkels, en niet de grijze, verdwijnen.

Het CBS luidt ook de noodklok over de zogenaamde 'ontlezing': 'Waar de Nederlander in 1975 nog 6 uur per week in gedrukte media als boeken, kranten en tijdschriften las, daalde dit aantal in 1990 tot 5 uur en in 2005 zelfs tot minder dan 4 uur per week. Hoewel boeken ook minder worden gelezen, is de daling bij kranten en tijdschriften het grootst.'

Hoe vreemd: almaar meer verkochte titels, en almaar minder leesuren. Dat kan alleen maar komen omdat mensen die boeken kopen als die van Sonja Bakker, Saskia Noort, Kluun of Simone van der Vlugt die boeken in minder tijd uit hebben dan de boeken die 'vroeger' geschreven werden.

Of zou die 'ontlezing' een hoax zijn? Wordt er bijvoorbeeld meer tijd online gelezen dan offline, wat het aantal leesuren wellicht weer omhoog stuwt?

Joost Baars schrijft vandaag op zijn weblog: 'De Ontlezing Van De Jeugd, Ook Ik Heb Er Een Mening Over, beloofde ik u al aan het begin van dit stuk. Die ontlezing vindt wat mij betreft plaats in het onderwijs, bij de leraren. Die stoppen met lezen. En dus stoppen hun leerlingen ook. Literatuur lezen betekent ondermeer dat je jezelf relateert aan het boek dat je leest. Hoe verder onze tijd van die van de Grote Drie af staat, hoe meer leeservaring je moet hebben om dat te kunnen. En literatuuronderwijs gaat natuurlijk over onervaren lezers.'

Hopelijk bedoelt Baars daarmee niet dat je jonge lezers maar literatuur light moet laten lezen, omdat ze nu eenmaal geen andere boeken kunnen begrijpen, maar bedoelt hij dat je de jonge lezers leeservaring moet bieden. Het staat er niet, maar ik hoop het wel.

Wellicht loopt het voor de lezende mens dan allemaal nog mee. Maar of de boekhandel die mooie toekomst ongeschonden gaat bereiken? Ik vrees het ergste.

Breukers Bromt: over literaire tijdschriften

'Ik ben een God in 't diepst van mijn gedachten, / En zit in 't binnenst van mijn ziel ten troon / Over mij zelf en 't al, naar rijksgeboôn / Van eigen strijd en zege, uit eigen krachten.' Met deze nu wat gewrongen overkomende verzen van Willem Kloos begon de moderne Nederlandse poëzie.

'Wat is het toch prettig, om als de gedachte moê is en uitgewrongen van over het papier gevloeide liefde, wat is het zacht aangenaam, na een dag van worsteling met de verbeelding of de rede, na de uren gewijd aan de smart van het Woord, stilletjes te zitten en te schrijven over woordenkunst, zoo gewoon weg maar, zonder voorbereiding, zonder inspanning, zoo als men spreekt met een toevallig binnengekomen vriend.' Met deze woorden van Lodewijk van Deyssel begon, in het voetspoor van Busken Huet, de moderne Nederlandse kritiek.

Kloos en Van Deyssel waren verbonden aan de Nieuwe Gids, een tijdschrift dat in 1885 werd opgericht en in 1943, na decennia ondraaglijk lijden, voor lezers en redacteuren, aan de pil van Drion ging.

Het blad heeft grote invloed gehad op de Nederlandse literatuur, ook al zal niet iedereen kunnen opsommen wat er precies allemaal in heeft gestaan. Harry Prick had het wellicht gekund, maar die is dood.

In de eeuw die volgde waren er nog meer gezichtsbepalende bladen, zoals Forum, Criterium, Barbarber, Tirade, de Gids (bij vlagen), Hollands Maandblad, Maatstaf, de Held en Zoetermeer (al waren de laatste twee eerder marketingbladen dan literaire tijdschriften, maar dat is weer een ander verhaal). De situatie in Vlaanderen laat ik buiten beschouwing, zodat de Kim Il Sung van de Vlaamse tijdschriftredacties ongenoemd mag blijven.

Wat al die bladen met elkaar gemeen hadden en hebben: de oplagecijfers zijn, een heel enkele uitzondering daargelaten, niet hoog. Ze hadden daarentegen wel erg veel invloed... van die immateriële invloed, op de letterkunde, zeg maar. Bijvoorbeeld:

• Kloos beïnvloedde Leopold, A. Roland Holst, Hélène Swarth en vele anderen, ergerde Lucebert ('de schim van Willem Kloos') en via Lucebert had hij, indirect, invloed op het dichterschap van Ilja Leonard Pfeijffer. Tot op de dag van vandaag is Kloos onderwerp van academische studie en lectuur.
• Van Deyssel de criticus beïnvloedde een heel leger scribenten, kreeg nog ruim mee hoe E. Du Perron en Menno ter Braak hem afschreven, had invloed op Godfried Bomans en Harry Mulisch en is, de lijn Busken Huet doortrekkend, de (over)grootvader van Gerrit Komrij.

Tijdschriften hoefden het nooit te hebben van een ruime verspreiding (behalve misschien het meer op scholen gerichte Bzzlletin), maar gokten op een kritische aanwezigheid in 'het veld', op polemiek, op vernieuwend werk van allerlei (nieuwe) auteurs en op een langer leven dan dat in de boekhandel.

Zo herinner ik me hoe een groot deel van mijn vroege poëticale vorming is verlopen via de in de jaren tachtig aan Maatstaf verschijnende poëzierubriek Ceterum Censeo van Rob Schouten. Toen ik Schoutens bijdragen las, in de bibliotheek van de middelbare school, waren ze niet alleen berichten uit een andere (en misschien wel betere) wereld, maar ook bouwstenen voor een dichtkunstige opvoeding.

De rubriek van Schouten heeft invloed op mij uitgeoefend, en waarschijnlijk op nog wel meer mensen uit mijn generatie. Misschien hebben mensen zich wel helemaal de tering geërgerd aan die rubriek, dat kan ook, en is net zo goed een vorm van invloed.

'Belangrijke' literaire tijdschriften dankten hun status aan rubrieken als die van Schouten, of aan spraakmakende redacteuren of uitgevers. Kloos van de Nieuwe Gids, Menno ter Braak en E. de Perron van Forum, Adriaan Morriën van Criterium, G.A. van Oorschot en Gerard Reve van Tirade, Kees Fens en J.J. Oversteegen van Merlyn, K.L. Poll van Hollands Maandblad, Harry Mulisch van de Gids, Gerrit Komrij en Martin Ros van Maatstaf.

Dankzij hen blijven sommige tijdschriften in de herinnering voortleven, niet vanwege het feit dat ze een 'kweekvijver' waren, er zo mooi uitzagen en zo'n intens cultureel belang uitwasemenden. Tijdschriften bestaan bij de gratie van koppige en/of dappere uitgevers en spraakmakende redacteuren.

Om een paar voorbeelden uit mijn late jeugd te noemen. De Held, Adem en Maatstaf (tussen 1980 en 1990, ruwweg) waren voor 'ons' (een bepaalde, kleine groep schrijvers, dichters en loshangend volk) in het begin en het midden van de jaren tachtig zeer spraakmakende bladen.

Je hield bij wat er en wie er in publiceerde. Redacteuren als Ron de Heer en Peter Elberse (de Held), Jan Kostwinder en Jaap Boots (Adem) en Gerrit Komrij en Rob Schouten (Maatstaf) stonden in ons universum op één, Olympische hoogte. Zij bepaalden mede hoe het literaire 'veld' er in die jaren uitzag, én hoe het er later uit zou gaan zien. Hun 'belangrijkheid' als tijdschriftredacteur was (voor ons) ongeveer gelijk.

Jammer genoeg gooiden de komst van de 'dichtersbeweging Maximaal' en, later, het tijdschrift Zoetermeer roet in het eten. De literaire esprit werd overgenomen door een gelikt marketingdenken; de geest was niet zozeer uit de fles, hij was verdampt.

Natuurlijk zijn er nu nog steeds wel eigenzinnige redacteuren (zoals Bastiaan Bommeljé van Hollands Maandblad) actief. Maar tijdschriften als Tirade, de Gids, Raster en de Revisor bevatten al jarenlang niet veel nieuws, of beter: niet veel verrassends. Bovendien zijn ze onderling net zo uitwisselbaar als, nu ja, behoorlijk onderling inwisselbaar.

Dat is vervelend en dat is voor een groot deel aan de redacties, of aan de keuzes die de redacties maken te wijten. Bij de Revisor zou Pfeijffer toch wat harder aan de boom kunnen schudden, bijvoorbeeld. Tirade, met een traditie waarin politieke en literaire vrijdenkerij de boventoon voerden: van dat blad is veel meer van te maken.

Het is daarom niet helemaal ten onrechte dat Karel Berkhout in het NRC van 15 februari verzuchtte: 'Wie alle goed geschreven en belangwekkende publicaties uit de twaalf gesubsidieerde literaire tijdschriften naast elkaar legt, heeft kopij voor pakweg drie echt interessante tijdschriften.'

Dat Pfeijffer Berkhouts stuk een week later 'dom' noemt, is wat al te voorbarig. Dat Joep van Ruiten Tzum en Krakatau noemt als bladen die het wel goed doen, is heel lief, maar naast de zaak. Zowel Tzum als Krakatau zijn aardige blaadjes, maar clubbladen, geen literaire tijdschriften.

Mij lijkt het – en daarin treed ik Berkhout zeker bij – voor de tijdschriften zaak om tot zelfonderzoek over te gaan. Waartoe zijn wij überhaupt op aarde? – dat soort vragen. Voor sommige bladen zal dit tot verrassende antwoorden leiden, andere zullen na de beantwoording ervan imploderen.

Ook een heroverweging van de 'multimediale' middelen is onvermijdelijk. In deze discussie treedt de kloof tussen de gedrukte en de digitale media bijvoorbeel schrijnend aan het licht: het stuk van Berkhout en van Pfeijffer is niet online te bekijken, behalve als je een abonnement hebt op het NRC. Zou het NRC één abonnee verliezen als ze deze stukken beschikbaar stelden?

Integendeel.

En literaire tijdschriften zullen zélf meer van hun oude jaargangen online beschikbaar moeten stellen. Dat genereert meer lezers en dat vergemakkelijkt het debat. Misschien is een nieuwe situatie – waarin digitale publicatie voor de papieren uitgaat – zelfs mogelijk. De discussies kunnen dan worden gevoerd op het web, waar ook verse gedichten, recensies en verhalen worden aangeboden. Om de zoveel tijd verschijnt een 'definitieve' papieren editie – die na een jaar uiteraard online komt te staan.

Wat trouwens weer niet per se zo hoeft te gebeuren als hierboven geschetst. Victor Schiferli schreef onder een posting op De Papieren Man: 'De literaire tijdschriften voorzien in een leemte, de vraag is of er een publiek is voor de invulling van die leemte. Ze leiden een marginaal bestaan, en de tijden worden er niet beter op voor wie zich in de marge bevindt.'

Wie zal het zeggen. Maar het is nog nooit zo geweest dat wie zich uit de marge wil begeven, erin terug wordt geduwd. Redacteuren van papieren bladen: 'Let op uw zaak.' En vooral: 'Aan het werk.'

Breukers Bromt over de Limburgse letteren

Limbugs Literatuut Lexicon: enige bedenkingen

Het is niet gemakkelijk om een Limburgse schrijver te zijn. Er is altijd wel wat.

Jan Hanlo was pedofiel en reed zich op zijn motor te pletter. Pierre Kemp was bijna blind. Hans van de Waarsenburg is in Brabant geboren. Wiel Kusters heeft onlangs Maria-verschijningen gehad, maar dat wil de Kerk niet in de openbaarheid hebben. Frits Criens houdt occulte bijeenkomsten in het Leudal. Huub Beurskens is gemaakt van twee in 1950 op Tegelen neergestorte brokstukken van Pluto. Manuel Kneepkens heeft in de gemeenteraad gezeten. Twaalf jaar. In Rotterdam. Frans Budé en Emma Crebolder wonen ónder de Pietersberg. Ik bedoel maar, die mensen zien áf.

Onlangs heeft Adri Gorissen, werkzaam bij mijn favoriete krant de Limburger, het bestaan van álle Limburgse auteurs voorgoed vastgelegd in een groot, ons als objectief verkocht werk, het Limburgs Literair Lexicon geheten. Laat ik beginnen met hem te prijzen. Het boek vormt een hoorn des overvloeds waar het gegevens over allerlei Limburgse of in Limburg wonende of in Limburg gewoond hebbende auteurs betreft. Ik heb er al avonden in zitten te lezen. Geboeid.

Daarnaast wil ik mijzelf enige ruimte gunnen voor kritiek. (Kritiek, waar men in Limburg niet zo dol op is. Mensen die zich in de landstreek tussen Mook en Eijsden ergens kritisch over uitlaten, worden al snel voor charlatan versleten. Dat is een vreemde eigenschap van Limburgers, een eigenschap die, na een zeer lange, Darwinistische selectie een ingesleten onhebbelijkheid is gaan vormen van deze verder zo joviale mensensoort. Dit, uiteraard, terzijde.) Nogmaals: geen kritiek op de prestatie die Gorissen heeft geleverd. Eerder: kritiek op de keuzes die de lexiconschrijver Gorissen heeft gemaakt.

Laat ik beginnen met een persoonlijke noot. Mijn nationaliteit is de Nederlandse, maar ik voel me Limburger. Ik ben in Limburg geboren en heb er tot mijn achttiende gewoond. Helaas is die splitsing niet helemaal probleem-vrij. Mijn relatie tot Limburg is er een van haat-liefde, en de nadruk is pas sinds een paar jaar op de liefde komen te liggen, wat niet wil zeggen dat de haat is gedoofd, integendeel. Ik hoef de grens van Limburg, ergens voorbij Eindhoven, maar te passeren of ik merk: 'Ik ben weer thuis. Weer in de provincie waar de kerk in het midden staat. Waar de mensen, oprecht en tevree, hun dagen slijten in een kalme, een mens astma bezorgende regelmaat.'

Ooit, eind jaren '80 begin jaren '90, was ik zelf een Limburgse auteur, vanwege mijn afkomst. Op een gegeven moment werd ik nergens meer voor uitgenodigd en door sommige radiomakers en krantenauteurs met dédain behandeld. Ik was Limburgse auteur af. Vreemd, maar een mens leeft voort en heeft wel wat beters te doen – al stak en steekt het wel. Het is moeilijk voor te stellen dat je het ene jaar wel ergens bij hoort en het andere jaar niet meer. Zomaar. Omdat het nu eenmaal zo is.

Bij het lezen van het lexicon speelt dit voor mij allemaal een rol. Maar toch zal ik deze beschouwing nu voorzichtig ergens anders heen duwen, richting minder persoonlijke overwegingen.

Het Limburgs Literair Lexicon is, het woord lexicon indachtig, een alfabetische geordend werk, bevattende informatie over Limburgse auteurs. Dat begrip 'Limburgse auteur' is problematisch. Wat wanneer ben je, als auteur, Limburgs? Als je in Limburg bent geboren? Als je in Limburg woont, hebt gewoond of bent gestorven? Als je een keer een fietsvakantie richting Limburg hebt ondernomen? Als je in het dialect schrijft, en niet in het ABN?

Mij dunkt dat alleen de laatstgenoemde categorie aanspraak kan maken op de term 'Limburgse auteur'. Maar Gorissen neemt het begrip ruimer, uiteraard, want anders had zijn lexicon nooit 432 pagina's hebben omvat. Gorissen: 'Het Limburgs Literuur Lexicon is een naslagwerk dat bestaat uit ruim driehonderd lemma's. Het belicht leven en werk van Limburgse of uit de provincie afkomstige auteurs en van schrijvers die in Limburg wonen en de streek als decor van hun werk gebruiken. (...) Het criterium "Limburgs" is strikt gehanteerd, elke schrijver die in Limburg is geboren wordt vermeld, zelfs wanneer hij al tijdens zijn tweede levensjaar met zijn ouders is verhuisd en vervolgens in zijn werk met geen woord over de provincie rept.'

Hiermee gaat Gorissen voor een ouderwetse, mij zeker aansprekende volledigheid. Ik ben dol op boeken waar alles in staat, waarin ik iets kan vinden over de vergeten auteur Edmond Nicolas én Pierre Kemp, over (dialect)auteur Paul Weelen en de curieuze figuur Salvador Hertog, over Marie Koenen én Neel Doff. Dergelijke boeken bevestigen mijn stille wens dat álles wat je over één onderwerp kunt weten in een boek te vatten is. Een besef dat teruggrijpt op de manier waarop een kind kan lezen: helemaal opgaand in zijn lectuur, de wereld om zich heen vergetend.

Toch maak ik een paar kanttekeningen bij de keuzes die hij heeft gemaakt. Want ook al is volledigheid zijn streven, binnen die volledigheid heeft de auteur een aantal verrassende keuzes gemaakt. De ruime aandacht die je aan sommige randfiguren (Hanneke Eggels, Koos van den Kerkhof, Ben van Melick en Peter Winkels; in alfabetische volgorde, en de lijst is niet compleet) besteedt, is op zijn minst merkwaardig te noemen. Vooral als je bedenkt dat dichters en schrijvers als Frans Budé, Peter Heringa (H.G. Liebentrau), Paul Hermans en Oscar Timmers (in alfabetische volgorde, en de lijst is eveneens niet compleet) net zo veel of minder kolomruimte krijgen toebedeeld.

Hanneke Eggels, iemand die er een gewoonte van maakt om met rechtszaken te dreigen als je iets over haar beweert, iets dat waar is, bedoel ik. Koos van den Kerkhof, die, nu ja, van de bijna-mortuis nil nisi bonum. Ben van Melick, de man die een dik maar leugenachtig werk over 'de' Limburgse poëzie heeft geschreven en die zich alleen maar tot enthousiasme weet op te werken als het over Pé Hawinkels of over 'erkende' uitgeverijen gaat. Peter Winkels, de man wiens ego een even groot soortelijk gewicht heeft als dat van een zwart gat, een man die zijn eigen gedichten uitvent alsof er een nieuwe Leopold is opgestaan, wat, wellicht ten overvloede, niet waar is....

Door deze figuren als dichters en/of letterkundigen te positioneren, doe je de 'Limburgse letteren' meer kwaad dan goed, denk ik. Volgens mij zijn de 'Limburgse letteren' alleen gebaat bij 'aansluiting' met de Nederlandse letteren. (Dit gaat niet op voor de dialectauteurs, uiteraard.) Zonder die aansluiting blijft er niets over, – of nog verder gaand: zonder die aansluiting is er alleen spraken van 'Limburgs' en 'Lexicon' en niet van 'Literatuur'. Het is de lexiconschrijver die deze keuzes maakt en die, door de organisatie en de onderverdeling van het materiaal dat hem ter beschikking stond, bepaalt welk verhaal zijn boek vertelt. 

En Gorissen vertelt dus het verhaal waarin de genoemde mensen op één lijn staan met Hans Berghuis, Jos Versteegen, Paul Hermans, Hans Dekkers en Frits Criens. Hij vertelt daarnaast een verhaal waarin Huub Beurskens, Wiel Kusters, Cyrille Offermans, Connie Palmen, Ger Thijs en Ton van Reen de grootste levende Limburgse auteurs zijn. Kusters en Van Reen: uiteraard. Maar Beurskens, Offermans, Palmen en Thijs? Wat krijgen wij nu? Palmen is een beroemde schrijfster van meisjesboeken. Beurskens, Offermans en Thijs – ze hebben heel veel papier gevuld met tekst, maar die teksten meteen tot literatuur bombarderen? Dan heb je als lexiconschrijver de kans op kritische reflectie laten lopen.

Gorissen heeft – helaas – niet gekozen voor een royale weergave van het meest waardevolle dat de Limburgse literatuur te bieden heeft. Hij heeft een boek gemaakt waarin Nederlandstalige auteurs die een band hebben met Limburg staan, én auteurs die in Limburg wonen en die zich opdringen aan de literatuur, zonder zelf literatuur te schrijven. Gorissen streeft naar volledigheid, zal hij tegenwerpen. Hij zegt in zijn inleiding zelfs: ‘Voor veel van de schrijvers zal het de eerste en de laatste keer zijn dat ze in een lexicon komen.’ Zeker. Maar!

De Limburgse letteren, door Gorissen in lexiconvorm vastgelegd, worden meer bepaald en gedirigeerd door het soort margefiguren waarvan ik hierboven een paar voorbeelden noemde dan door 'echte' schrijvers. Die margefiguren draaien rond in een eigen kringetje, waar ze elkaar hevig bewieroken. Dat is ongezond voor het literaire 'klimaat', maar bepaalt het wel. En Gorissen sanctioneert dat ongezonde klimaat, door de vertegenwoordigers ervan veel ruimte te bieden. Hij had ze wellicht kunnen opnemen, maar hij had ze niet moeten uitvergroten tot ‘auteur’; want dat zijn ze niet.

Gorissen had de ramen open kunnen gooien. Hij had kunnen zorgen voor frisse lucht. Hij had een wat ruimere blik op de Limburgse letteren kunnen bieden. Jammer genoeg heeft hij deze gelegenheid, buigend voor de mensen die de letteren eerder versjteren dan dienen, voorbij laten gaan. Nogmaals: het is een lovenswaardige boek. Maar het schiet op een paar essentiële punten tekort. Het grote aantal (typ)fouten bedek ik dan nog met de mantel der liefde, op deze dag.

Limburg Literatuur Lexicon, Adri Gorissen, Stichting Historische Reeks Maastricht, 2008

© Chrétien Breukers, Valentijnsdag 2008

Breukers Bromt: Het volgende station is Heerlen

Poëziekritiek, ik ben er gek op. Echt, ik denk dat ik de enige Nederlander ben die niet kan wachten tot Gerbrandy, Pfeijffer e tutti quanti weer eens een stuk doen afdrukken in een van de Nederlandse dagbladen cékú weekbladen. Gisteren, toen ik per trein terugreisde naar Utrecht (ik was voor zaken in Duckstad geweest), in gezelschap van Het Parool en De Groene Amsterdammer, viel ik dan ook met de neus in de boter.

In het Parool stond een recensie-achtige tekst van de hand of de voet van de onlangs afgetreden eerste stadsdeeldichter van Amsterdam-Centrum, Adriaan Jaeggi. In die recensie introduceert Jaeggi een nieuwe leeswijze: mis reading. Dat is ongeveer hetzelfde als close reading, maar dan anders, meer op Parool-niveau.

In de Groene stond een beschouwing, of zoiets, van Erik Lindner. Over Bres, de 'nieuwe' bundel van Leonard Nolens, en een beetje over de nominaties voor de VSB-prijs. Lindner laat ons weten: 'Bres bestaat uit vijf series gedichten uit eerdere bundels, die zijn hergegroepeerd. Toch vormen juist die series een geheel. Het is al eerder in de kritiek gesignaleerd dat de dichter Nolens naar een boek toe werkte dat er nu eindelijk is.'

En: 'Toch is er niet alleen een formeel bezwaar tegen het bekronen van een bundel met maar twee nieuwe gedichten, er is ook een inhoudelijke vraag.' Na deze zin werden het gras, de sloten, de grijze lucht en alle mensen in de coupé, dus ook de man die al een kwartier zeer luid, in het Frans, een telefoongesprek voerde, één geheel. Ik werd wakker van de intercom-mededeling: 'Het volgende station is Heerlen, tevens eindpunt van deze trein.'

'Ha fijn,' dacht ik. Nog ongeveer anderhalf uur tot ik weer in Utrecht ben. Op mijn laptop met satellietverbinding kan ik vast nog hier en daar een recensie meepikken...

Breukers Bromt: Boon als circus-act

Louis Paul Boon verzamelde pornografische foto's waarop meisjes en vrouwen stonden afgebeeld. Die plakte hij, netjes gerubriceerd (op leeftijd, verbeelde abberatie et cetera), samen met zijn zoon Jo, in schriftjes. Omdat hij een kunstenaar was, Louis, noemde hij die verzameling plaatjes 'De Fenomenale Feminatheek'. Dat klinkt al behoorlijk wetenschappelijk.

Een man & zijn hobby, nietwaar? En ach, hij was toch een goeierd, die Louis, Lewieke... en links was hij ook. Een man die veel heeft gedaan, voor Vlaanderen, een land dat hem als dank daarvoor bij leven vooral met de dikke nek heeft aangekeken. Enfin. Toch heeft hij prachtige romans geschreven (ook pornografische) die hem bijna, maar niet helemaal, de Nobelprijs brachten.

Het tentoonstellen van Boons hobbyfoto's, in het Antwerps fotomuseum, zou behoorlijk belachelijk zijn geweest. Alsof pornofoto's, omdat ze zijn uitgeknipt door een groot schrijver, ineens tot het domein van de kunst zouden behoren. Ludo Helsen, Antwerps gedeputeerde en dommekloot, stak een stokje voor de tentoonstelling. Niet om bovenstaande redenen, natuurlijk.

Er is iets anders aan de hand. Helsen stak een stokje voor de tentoonstelling, zogenáámd omdat hij de Boonfoto's vies zou vinden. De échte reden is dat hij Boons anti-houding nog steeds, 28 jaar na LP's overlijden, niet kan verdragen; Helsen vindt niet de foto's die Louis zo vlijtig knipte vies, – hij vindt de persoon Boon 'pornografisch'. Want Boon, dat weet Helsen nog maar al te goed, moest weinig hebben van katholiekachtige politici, zoals hij er een is.

Helaas zadelt deze schuimbekkende gedeputeerde je op met een flink dilemma: je zou hem, waar het de tentoonstelling in spe betrof, gelijk willen geven. Maar dat kan niet, want dit pantoffeldier drukt zich erg ongelukkig en weinig ter zake uit. De Fenomenale Feminatheek van Boon is de papieren neerslag van een gefrustreerd leven; het is niet nodig om daar een circus-act van te maken. Daar had hij eens wat over kunnen zeggen, die meneer Helsen. Doch helaas.

Eén voordeel heeft de hele kwestie wel. Helsen zal binnenkort uit de politiek gaan en debuteren als romancier: 'In Gazet van Antwerpen van afgelopen weekend haalde Helsen nog fel uit naar Stefan Brijs, die door de affaire besliste om de Prijs voor Letterkunde van de Provincie Antwerpen terug te geven. "Meneer Brijs denkt dat hij een betere politicus is dan ik. Wel, ik neem zijn uitdaging aan. Ik zal binnenkort bewijzen dat ik een betere roman kan schrijven dan hij."'

Ik vind dat behoorlijk dapper, van een politicus. Hij zegt gewoon: 'Brijs jij, Coño, als jij mij denkt te dissen, dan dis ik jou terug.' Ik zie het Nederlandse christen-politici nog niet doen.

(Bron: De Papieren Man >>)

Meer en langere reacties van Ludo Helsen op Mijnprovincie.be, de webstek van de CD&V-fractie van de Provincie Antwerpen.

Breukers Bromt: Collectieve Propaganda of Agitprop?

Het Boekenbal is de jaarlijkse opening van de 'boekenweek'. Het wordt georganiseerd door de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek, een wat schimmige club die aan leesbevordering probeert te doen. Vreemd genoeg wordt dat Boekenbal, bedoeld voor mensen uit het 'boekenvak', vooral bezocht door mensen uit andere 'vakken'.

Voor schrijvers  is het sowieso zo goed als onmogelijk om een kaartje te bemachtigen. Aanvragen verlopen via de uitgeverij en per uitgeverij is maar een beperkt aantal kaartjes beschikbaar.De CPNB heeft uitgeverijen onlangs een mail gestuurd over de voor 2008 te volgen procedure. Daaruit dit lange citaat: 

1. Van de ongeveer 20.000 auteurs in Nederland en Vlaanderen krijgen de literaire schrijvers voorrang. Met name degene die in het afgelopen jaar een prijs wonnen, dan wel genomineerd waren. Hetzelfde geldt voor de auteurs die ooit een Boekenweekgeschenk of Boekenweekessay schreven.
2. Het Boekenweekthema 2008 is het tweede criterium. Auteurs die een belangrijke bijdrage leveren aan de komende Boekenweek, komen hoog op de lijst te staan.
3. De volgende groep wordt gevormd door auteurs die het afgelopen jaar kleur hebben gegeven aan het literaire aanbod.
4. Tenslotte houden we graag stoelen vrij voor auteurs – literair en algemeen – die u een keer wilt verblijden met een uitnodiging vanwege een speciale gebeurtenis (bijvoorbeeld vanwege in totaal 1 miljoen verkochte exemplaren, 25 jaar schrijverschap et cetera).

De CPNB wil dat uitgeverijen, op basis van deze criteria, een geschreven motivatie indienen waarin wordt uiteengezet waarom sommige auteurs recht hebben op een kaartje voor het 'boekenbal'. Een kaartje dat vervolgens moet worden betaald door de uitgeverij.

Waar de Stichting etc. de arrogantie vandaan haalt? Het is niet te zeggen. Zeker is wel dat er hoop is en blijft, voor auteurs die prijzen winnen, genomineerd worden, iets rond de 'boekenweek' hebben geschreven, kunnen kleuren, 25 jaar in het vak zitten en een miljoen exemplaren van hun boeken hebben verkocht. En dat stemt toch dankbaar.